ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ ХУУЛЬ БАТЛАГДЛАА

Улсын Их Хурлын 2026 оны долоодугаар сарын 3-ны өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хууль болон түүнийг дагалдах 97 хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн багцыг албан ёсоор баталлаа. Энэхүү эрх зүйн шинэчлэл нь Ерөнхий сайд Н.Учралын тэргүүлж буй Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй эдийн засгийг либеральчлах, хүнд суртлыг халах амлалт болох “100 хоног дахь 100 чөлөөлөлт” бодлогын гол цөм юм. Хуулийн гол зорилго нь хувийн хэвшлийн орон зайг тэлэх, хөрөнгө оруулалтыг хамгаалах, тусгай зөвшөөрлийн тогтолцоог 60 хүртэл хувиар цөөлж цахимжуулахад чиглэж байна. Мөн санхүүгийн зах зээлийг идэвхжүүлэх үүднээс гадаад, дотоодын эх үүсвэрээс татсан зээлийн хүүгийн татварыг 20 хувиас 5 хувь болгон бууруулсан нь хөрөнгө оруулагчдын анхаарлыг ихээхэн татаж байна. Гэвч гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчид болон олон улсын ажиглагчид тус хуулийн батлагдсан үйл явцад хүлээлт, болгоомжлол хосолсон байр суурьтай хандаж байна.

Учир нь шинэ хууль цаасан дээр маш таатай нөхцөлүүдийг тусгасан ч бодит амьдрал дээр уул уурхайн тусгай зөвшөөрөл, лиценз олгох үйл явц хэрхэн хурдсах нь тодорхойгүй хэвээр байна. Бизнес эрхлэгчдийн зүгээс төрийн байгууллагуудын зөвшөөрөл олгох хүнд суртал болон шийдвэр гаргах хугацаа бодитоор богиносох эсэхийг анхааралтай ажиглаж байгаа юм. Түүнчлэн гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг тогтвортой татахад хамгийн чухал суурь болох шүүх засаглалын бие даасан байдал, үр нөлөө сул байгаа нь хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг бууруулдаг гол хүчин зүйл хэвээр байна. Өмчийн эрхийг бүрэн хамгаалах, гэрээний маргааныг шударга, шуурхай шийдвэрлэх чадвартай шүүх тогтолцоо бүрэлдээгүй цагт ямар ч сайн хууль бодит үр дүн авчрахгүй гэдгийг шинжээчид сануулж байна. Үүнээс гадна эдийн засаг дахь төрийн оролцоог хумих зорилготой төрийн өмчит компаниудын (ТӨК) бүтцийн реформ, хувьчлалын ажил удааширсан нь хөрөнгө оруулалтын орчныг эрүүлжүүлэхэд саад болж байна.

Уул уурхайн салбарт төрийн өмчит компаниуд давамгайлсан хэвээр байгаа нь чөлөөт өрсөлдөөнийг боомилж, хувийн хэвшлийн түншлэлийг хязгаарласаар ирсэн билээ. Иймд Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хууль нь уул уурхайн салбарын лицензийн олголт болон гадаадын хөрөнгө оруулалтын урсгалд бодит эргэлт авчирч чадах уу гэдэг нь ирэх саруудын практик хэрэгжилтээс шууд хамаарна. Салбарын томоохон холбоод болон олон улсын хэвлэлүүд тус хуулийн үр нөлөөг дүгнэхэд эрт байна гэж үзэж байгааг "Mongolia Weekly" сэтгүүл онцолжээ. Хөрөнгө оруулагчид тунхаглалын шинжтэй хуулиас илүүтэйгээр бодит амьдрал дээрх хууль дээдлэх ёс, шүүхийн шинэчлэлийг илүүтэй шаардаж байна. Засгийн газрын зүгээс цахим худалдаа эрхлэгчдийг дэмжих, гадаадын иргэдийг заавал оршин суух хаяг шаардахгүйгээр бизнес хийх боломжоор хангах зэрэг дэвшилтэт заалтуудыг хуульд оруулсан нь сайшаалтай.

Гэсэн хэдий ч стратегийн ач холбогдолтой уул уурхай, эрдэс баялгийн салбарын урт хугацааны гэрээнүүдэд төрөөс тавих хяналт хэрхэн өөрчлөгдөх нь хөрөнгө оруулагчдын хувьд эргэлзээ төрүүлсээр байна. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын хэмжээ сүүлийн 15 жилийн хугацаанд цөөн хэдэн төслөөс хамааралтай, хэлбэлзэл ихтэй явж ирснийг Эдийн засаг, хөгжлийн яамнаас хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Энэхүү тогтворгүй байдлыг эвдэж, уул уурхайн бус салбаруудыг хөгжүүлэхэд шинэ хууль суурь болох ёстой ч практик дээр хуулийг хэрэгжүүлэх дунд шатны албан тушаалтнуудын хандлага өөрчлөгдөх эсэх нь эргэлзээтэй юм. Төрийн зарим агентлагууд хуулийг мушгин тайлбарлах, зөвшөөрлийн хугацааг сунжруулах замаар хүнд суртал үүсгэсээр байгаа нь бизнесийн орчныг муутгаж байна. Иймээс Ерөнхий сайд Н.Учралын эдийн засгийн эрх чөлөөг тунхагласан уг алхам нь зөвхөн улс төрийн уриа лоозон төдий үлдэх үү, эсвэл хөрөнгө оруулалтын уур амьсгалыг бодитоор өөрчлөх үү гэдгийг цаг хугацаа харуулна. Эцэст нь дүгнэхэд, шинэ хууль нь уул уурхайн салбарт урт хугацааны хөрөнгө оруулалт татах чиглэлд чухал алхам боловч шүүх засаглал болон ТӨК-ийн реформтой хамт хэрэгжиж байж бодит үр дүнд хүрнэ.